Iranske vlasti pogubile su najmanje 34 osobe povezane s januarskim protestima, provele masovna suđenja koja su rezultirala smrtnim kaznama i pritvorile hiljade ljudi, izjavila je u srijedu specijalna izvjestiteljica UN-a Mai Sato.
Obraćajući se Generalnoj skupštini UN-a, Sato je opisala razmjere kršenja ljudskih prava tokom svog dvogodišnjeg mandata u Iranu kao izvanredne. „Trudila sam se da pronađem presedan za ovo u novijoj historiji“, rekla je ona, upozoravajući da njeni nalazi predstavljaju samo djelić zloupotreba počinjenih nad Irancima.
Njen izvještaj, koji pokriva period od februara do augusta 2026. godine, nakon svenarodnih protesta u decembru i januaru, detaljno opisuje kako je Islamska Republika iskoristila rat sa Sjedinjenim Američkim Državama i Izraelom da pojača represiju, tretirajući mirne demonstrante kao agente neprijateljskih stranih sila.
U samo jednom slučaju, za pet dana suđeno je 34 optuženih, pri čemu je 12 osuđeno na smrt, a sedam je već pogubljeno. Ona je navela da se u takvim postupcima ne može utvrditi individualna krivična odgovornost, što smrtne kazne čini proizvoljnim.
Sato je rekla da su visoki iranski zvaničnici javno zahtijevali ubrzana suđenja, dok su sudovi provodili masovne postupke i emitovali navodna priznanja u roku od nekoliko dana od hapšenja. Dodala je da su advokati koji brane demonstrante pozivani, da im se prijetilo, a u nekim slučajevima su i uhapšeni.
Specijalna izvjestiteljica je također izvijestila o hiljadama hapšenja pod optužbama za nacionalnu sigurnost, pri čemu su mnogi pritvorenici držani u izolaciji na nepoznatim lokacijama, što je obrazac koji je opisala kao prisilni nestanak. Rekla je da su se porodice demonstranata ubijenih u gušenju protesta suočile s prijetnjama krivičnim gonjenjem i konfiskacijom imovine zbog traženja odgovornosti, dok je nekima uskraćeno pravo na održavanje dženaza i sahrana.
Sato je opisala i situacije u kojima su zatvorenici ostavljani zaključani u pretrpanim ćelijama tokom zračnih napada, pri čemu su rešetke navodno bile zavarene za vrata odjeljenja. Prekidi interneta koje je nametnula vlada spriječili su civile da prime upozorenja o predstojećim napadima, a dokumentovanje zloupotreba učinili opasnim. Prema iranskom zakonodavstvu o špijunaži, dijeljenje informacija sa stranim medijima može nositi smrtnu kaznu.
Navela je da su vlasti nastavile prešućivati informacije o pogubljenjima i ubistvima koja su počinile snage sigurnosti, dok su objavljivale brojke o stradalima na protestima koje su daleko ispod nezavisnih procjena.
„Rezultat toga je da više nije preostao nijedan zakonit način za izražavanje nezadovoljstva“, rekla su Sato.
Nezavisna međunarodna misija UN-a za utvrđivanje činjenica, koja se obratila na istoj sjednici, zaključila je da gušenje januarskih svenarodnih protesta predstavlja zločine protiv čovječnosti. Sato je rekla da ne vidi razlog za odstupanje od tog zaključka.
Iran i saveznici osporavaju nalaze UN-a
Predstavnik Irana Ali Karimi Magham odbacio je oba istražna mehanizma UN-a, opisujući ih kao nelegitimne i politički iskonstruisane instrumente koji nemaju veze sa stvarnom zaštitom ljudskih prava.
Rusija je optužila istražitelje da promovišu zapadne političke interese i ignorišu iranski „kompleksan i jedinstven sociokulturni kontekst“.
Sjeverna Koreja je na sličan način odbacila istrage, optužujući UN za „pretvaranje ljudskih prava u oružje“. Njen predstavnik je tvrdio da zemlje trebaju same određivati vlastite društvene modele bez vanjskog uplitanja i da istrage usmjerene na pojedinačne države krše nacionalni suverenitet.
Kina se koncentrisala na posljedice rata i sankcija, pozivajući na poštovanje suvereniteta Irana i tražeći uklanjanje unilateralnih ekonomskih ograničenja. Peking je naveo da takve mjere krše ekonomska i socijalna prava i pogoršavaju teškoće stanovništva.
Sato je odgovorila na prigovore Teherana ističući da su iranske vlasti sarađivale s njenom kancelarijom tokom cijelog mandata, uključujući i ekstenzivno po pitanju rata, dok su istovremeno nastavile da uskraćuju informacije o ubistvima koja su počinile njihove vlastite snage sigurnosti.
Zapadne vlade osuđuju gušenje protesta u Iranu
Druge delegacije su se fokusirale na kršenja koja su dokumentovali istražitelji UN-a, posebno na ubistva demonstranata, pogubljenja i mučenja.
Velika Britanija je opisala ubijanje djece tokom januarskog gušenja protesta kao „odvratno“ i osudila mučenje pritvorenika, široko rasprostranjeno nasilje nad mirnim demonstrantima i vladine prekide interneta.
Australija je optužila iranske vlasti za upotrebu smrtonosne sile, masovna hapšenja i svenarodnu blokadu komunikacija kako bi ućutkale neistomišljenike i izolovale Irance od vanjskog svijeta.
Evropska unija je pozvala na hitan prekid pogubljenja, osuđujući upotrebu smrtne kazne i mučenja za suzbijanje političke opozicije. Također je upozorila na odmazde protiv kritičara, uključujući i one koji žive u inostranstvu.
Nizozemska je navela da nalazi potvrđuju gruba kršenja ljudskih prava, posebno dramatičnu eskalaciju upotrebe smrtonosne sile i masovnih hapšenja tokom protesta.
Kanada je izrazila zabrinutost zbog predloženog zakona koji bi kriminalizovao kontakt sa stranim organizacijama, grupama civilnog društva i diplomatskim misijama, što bi potencijalno moglo dodatno ograničiti komunikaciju između Iranaca i vanjskog svijeta.
Sato je dokumentovala i diskriminaciju protiv Kurda, Beludža, Arapa i azerbejdžanskih Turaka, uporedo s nastavkom progona pripadnika Baha'i zajednice i preobraćenika na kršćanstvo.
U završnoj riječi, Sato je pozvala Sjedinjene Američke Države i Izrael da okončaju neprijateljstva i istraže svoje zračne napade, istovremeno apelujući na iranske vlasti da zaustave pogubljenja i represiju i istraže smrtne slučajeve koje su uzrokovale njihove snage.
Umjesto toga, rekla je ona, represija je samo produbila nezadovoljstvo koje ljude tjera na ulice.
Argument.ba
