Podno planine Plješevice, na granici Bosne i Hercegovine i Hrvatske, danas se nalaze ostaci nekadašnjeg vojnog kompleksa Željava, jednog od najvećih i najskupljih vojnih projekata bivše Jugoslavije.
Podzemni aerodrom, poznat kao „Objekt 505“ ili „Klek“, građen je s jednom osnovnom namjenom – da preživi nuklearni napad i omogući nastavak borbenih operacija.
Kompleks je decenijama bio strogo čuvana vojna tajna, a njegovo uništenje 16. maja 1992. godine označilo je kraj jednog od najambicioznijih vojnih projekata tog vremena.
Grad ispod planine
Izgradnja Željave počela je 1955. godine i trajala je 12 godina. U unutrašnjosti Plješevice izgrađeno je oko 3,5 kilometara tunela, u kojima su se nalazile prostorije za avione, radionice, skladišta, bolnica, restoran i drugi objekti neophodni za dugotrajan boravak.
Kompleks je mogao primiti desetine borbenih aviona, a projektovan je tako da bude potpuno samostalan oko 30 dana. Imao je vlastite izvore električne energije, sistem ventilacije i vodosnabdijevanja, dok je gorivo dopremano podzemnim cjevovodom iz skladišta kod Bihaća.
Četiri ulaza u podzemne tunele bila su zaštićena ogromnim armiranobetonskim vratima, teškim i do 100 tona. Na vrhu Plješevice nalazio se i moćan radarski sistem koji je bio dio tadašnjeg sistema zračnog motrenja i navođenja.
Milijarde uložene u vojni kompleks
Tačna cijena izgradnje Željave nikada nije zvanično potvrđena, ali procjene se kreću od nekoliko milijardi do oko 8,5 milijardi američkih dolara.
Aerodrom je zvanično počeo raditi 1968. godine i bio je baza 117. lovačko-avijacijskog puka, čije su jedinice bile opremljene avionima MiG-21. Na Željavi su bile smještene i izviđačke jedinice, a baza je važila za jedno od najvažnijih vojnih uporišta tadašnje države.
S početkom ratova devedesetih godina kompleks je dobio i svoju stvarnu borbenu ulogu. JNA ga je koristila za izvođenje zračnih operacija, ali se već 1992. godine procijenilo da bi Željava mogla pasti u ruke protivničkih snaga.
Više od 50 tona eksploziva uništilo Željavu
Prije povlačenja iz kompleksa avioni i vrijedna oprema prebačeni su u Srbiju, dok je osoblje evakuisano.
U zoru 16. maja 1992. godine pripadnici JNA aktivirali su eksploziv postavljen unutar kompleksa. Prema dostupnim procjenama, iskorišteno je više od 50 tona eksploziva. Prve detonacije počele su oko 5:20 sati, nakon čega je uništen veći dio aerodroma i njegovih pista.
Podzemni kompleks nije u potpunosti urušen, ali je teško oštećen i danas predstavlja opasno područje. Dodatni problem predstavljaju zaostala minska polja i neuređeni tuneli.
Nekadašnji simbol vojne moći danas je uglavnom napušten. Piste su zarasle, objekti propadaju, a podzemni tuneli privlače avanturiste uprkos brojnim opasnostima.
Željava je tako ostala kao jedan od najupečatljivijih tragova hladnoratovske vojne strategije na prostoru bivše Jugoslavije – ogroman kompleks koji je građen da preživi nuklearni napad, ali je na kraju uništen eksplozivom vlastite vojske.
Argument.ba
